Przejdź do strony Lasów Państwowych Przejdź do strony Polskiego Związku Łowieckiego
       

Historia ochrony przyrody

Kontynuujemy zapowiedzianą w poprzednim numerze akcję zamieszczania tekstów, które mogą pomóc nauczycielom i myśliwym w przeprowadzeniu ciekawych lekcji na temat ochrony przyrody i zjawisk przyrodniczych. Tym razem podpowiadamy, jak uzmysłowić młodzieży, że ochrona środowiska ma długą tradycję i realizowana jest od wieków.

Ochrona przyrody ma długą historię. Do najstarszych jej przejawów należy zachowany w przekazach historycznych fakt powołania do życia bodaj pierwszego w świecie rezerwatu przyrody, którego w 242 r. p.n.e. dokonał Asioka, władca indyjskiego imperium Maurjów.

Z tej samej części świata pochodzi relacja jednego z największych podróżników w historii Marco Polo, który po swojej wizycie na dworze wnuka Czyngis-chana w 1266 r. wspominał, że Kubilaj-chan wprowadził okresy ochronne dla ptaków i ssaków. W czasie godów i lęgów oraz w okresie wychowania młodych nie wolno było na nie Mongołom polować. Dla zwiększenia liczebności zwierzyny Kubilaj nakazał również sadzenie roślin zapewniających im schronienie i żer, a więc budowanie tego, co dziś nazywamy remizami śródpolnymi.

O podobnych formach ochrony dowiadujemy się także z relacji hiszpańskich konkwistadorów, którzy przekazali relację o ochronie ptaków morskich przez inkaskich królów w Ameryce Południowej.

Religia i gospodarka

Z pewnością nie były to pierwsze formy ochrony. Wcześniej, głównie z pobudek o charakterze religijnym, chronione były miejsca święte – sędziwe drzewa, święte gaje i niedostępne uroczyska czy fragmenty lasów – które uważano za siedziby bogów. Tego rodzaju miejsca były miejscem spoczynku duchów – jak choćby omijane przez północnoamerykańskich Indian pola gejzerowe w obszarze Yellowstone, którzy sądzili, że obłoki pary wydobywającej się z gejzerów i głośne wybuchy gorącej wody są znakiem obecności zamieszkujących je złych duchów.

Ochrona przyrody miała też znaczenie gospodarcze. W Polsce tego rodzaju działania wiążą się z nakazem ochrony bobrów na terenie całego państwa przez Bolesława Chrobrego w 1020 r., utrzymanym w mocy przez Zygmunta Starego w Statucie Litewskim z 1529 r. Podobny charakter miały zakazy wywozu z Polski drewna cisowego wprowadzone przez Władysława Jagiełłę i nakazane przez tego monarchę ograniczenia w polowaniach na jelenie, dziki, tarpany i łosie, czy nakaz ochrony tura wprowadzony przez Zygmunta III w 1597 r.

Ograniczenia nie zawsze wiązały się z konkretnymi gatunkami, jak miało to miejsce w zakazie duńskiego monarchy Chrystiana V, który w 1671 r. wydał zakaz wycinania lasów w południowej części kraju – był to jeden z pierwszych tego rodzaju zakazów w całej Europie – czy wcześniejsze zakazy, jak byśmy dziś powiedzieli, o znaczeniu estetycznym, jak pochodzące z XIV w. prawo chroniące ptactwo śpiewające w Szwajcarii, zakaz zabijania skowronków w Norymberdze, a także wydany w Münster w XVII wieku zakaz niszczenia kwiatów wiosennych w okresie świąt wielkanocnych.

Humboldt i pomnik przyrody

Rozumiana współcześnie nowoczesna ochrona przyrody zaczęła się kształtować w XIX w. wraz z rozwojem nauk przyrodniczych. W 1819 r. pojawiło się pojęcie pomnika przyrody wprowadzone przez niemieckiego podróżnika i geografa Aleksandra Humboldta pod wpływem spotkanych w Wenezueli potężnych drzew z rodziny mimozowatych.

W nowoczesnych społeczeństwach rozwijało się poczucie potrzeby ochrony środowiska naturalnego. Przykładem tego rodzaju społecznych inicjatyw jest założony w 1861 r. przez członków szkoły malarskiej z Barbizon pierwszy we współczesnym rozumieniu rezerwat przyrody we Francji, w podparyskim lesie Fontainebleau. Podobny charakter miała wcześniejsza inicjatywa powołania pierwszego polskiego rezerwatu przyrody Cisy Staropolskie w Wierzchlesie w Borach Tucholskich, założonego w 1826 r. jako pierwszy na świecie rezerwat leśny w celu ochrony najliczniejszego na stanowisku naturalnym skupiska cisa w Europie.

Niedługo potem ochrona przyrody zyskała funkcjonujące do dziś formy. Ze względu na wartość przyrodniczą doliny Yosemite w 1864 r. prezydent Abraham Lincoln podpisał ustawę zapewniającą dolinie i położonym w niej lasom gigantycznych sekwoi stanową ochronę. W 1890 r. Yosemite zostało ogłoszone drugim z kolei parkiem narodowym Stanów Zjednoczonych. Palma pierwszeństwa i tytuł najstarszego na świecie przypadły w 1872 r. Parkowi Narodowemu Yellowstone. Najstarszy w Polsce Białowieski Park Narodowy powstał „dopiero” w 1921 r.

Ochrona globalna

W tym samym czasie pojawiły się inicjatywy o zasięgu międzynarodowym. W 1895 r. w Paryżu odbył się pierwszy światowy kongres zoologiczny, który zakończył się wprowadzeniem skoordynowanej międzynarodowej ochrony prawnej niektórych gatunków ptaków. W 1913 r. w Bernie odbył się pierwszy międzynarodowy kongres ochrony przyrody, zakończony powołaniem międzynarodowej komisji ochrony przyrody. W 1946 r. powołano Międzynarodową Komisję Wielorybnictwa, a dwa lata później, podczas kongresu we wspomnianym wcześniej Fontainebleau, powołano Międzynarodową Unię dla Ochrony Przyrody, przemianowaną w 1956 r. na Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN).

Aleksander Taras

lipiec 2012