Przejdź do strony Lasów Państwowych Przejdź do strony Polskiego Związku Łowieckiego
       

ABC kaczki

W ramach „Roku kaczki” nauczyciele organizują lekcje poświęcone tym ptakom. Uznaliśmy, że w majowym numerze wesprzemy trud organizacji zajęć lekcyjnych i pogadanek z udziałem myśliwych garścią informacji na temat najpopularniejszej w Polsce kaczki – krzyżówki.

Kaczkę krzyżówkę widział prawie każdy. Ten wszędobylski ptak zasiedla praktycznie całą półkulę północną, poza terenami arktycznymi. Spotkać ją można w Europie i w Azji, ale występuje też na przykład na półkuli zachodniej od Meksyku po Alaskę i Grenlandię, a nawet na Hawajach. Ponadto ludzie przesiedlili krzyżówkę do Australii i Nowej Zelandii. Jest tak powszechna, jak rzadko który inny gatunek dzikiego ptactwa.

Liczebność kaczki krzyżówki w Europie i Azji oceniana jest na około 9 mln osobników, mimo że w większości krajów jest to gatunek intensywnie użytkowany łowiecko. Wielkość zimującej w Polsce populacji krzyżówki wynosi, w zależności od ostrości zimy, od 200 do 500 tys. osobników. Nie wiadomo jednak, jaki procent stanowią tu ptaki z naszych populacji lęgowych. Główne zimowiska europejskie tego gatunku leżą na Morzu Północnym, na Morzu Śródziemnym i na Morzu Czarnym.

Każda woda jest dobra

Niewiele jest zbiorników wodnych w Europie, na których nie spotyka się tego gatunku albo przez cały rok, albo choćby podczas wędrówek czy zimowania. Krzyżówka zasiedla zarówno wody słodkie, jak też słonawe czy wręcz słone (choć wody słonej pić nie może), począwszy od naturalnych dolin rzecznych i jezior (jej optymalnych siedlisk), poprzez stawy rybne, torfianki w krajobrazie rolniczym, aż do śródleśnych bagienek.

Stopień zanieczyszczenia wody nie ma dla niej zasadniczego znaczenia, podobnie też dobrze toleruje stałą obecność ludzi. Istotna dla tej kaczki podczas żerowania jest niezbyt duża głębokość akwenu (najlepiej poniżej metra), unika ona ponadto wód szybko płynących. Ważna dla możliwości odbycia lęgów jest wystarczająco obfita roślinność w sąsiedztwie zbiornika, choć gatunek ten potrafi gniazdować nie tylko na ziemi wśród gęstej pokrywy, ale też daleko od wody w lesie, w dziuplach drzew (zwłaszcza w parkach miejskich i na terenach zalewowych), a w miastach także na dachach, w strefach zieleni między pasami autostrad, w donicach ozdobnych roślin i innych, zupełnie nietypowych, miejscach.

Pokarm tego gatunku jest bardzo zróżnicowany, krzyżówki korzystają z wielu nadarzających się okazji do wzbogacenia diety. Zwykle są to zielone części i nasiona roślin wodnych, ale często również ziarna zbóż, żołędzie, drobne wodne owady, mięczaki czy skorupiaki, a nawet małe płazy (zwłaszcza ich kijanki) i rybki.

Krzyżówka, czyli…

Krzyżówka to przedstawicielka tzw. kaczek właściwych, czyli pływających lub pławic (oprócz krzyżówki należą do tej grupy także: świstun, płaskonos, rożeniec, krakwa, cyranka oraz cyraneczka). Najbardziej charakterystyczne cechy tych ptaków to: barwne lusterko na skrzydle, sylwetka podczas pływania: ze skośnie uniesionym, a nie trzymanym poziomo ogonem, silnie zaznaczony dymorfizm płciowy i sezonowy, niechęć do nurkowania – podczas żerowania kaczki zbierają pokarm z powierzchni wody lub zanurzają pionowo co najwyżej połowę ciała, wreszcie – zdolność do szybkiego zrywania się do lotu, bez konieczności „rozbiegania się” po powierzchni wody.

Kaczor krzyżówki w szacie godowej ma charakterystyczną, czarnozieloną z granatowym połyskiem głowę, oddzieloną od brązowego wola białą obrączką, oraz dwa charakterystyczne „loczki” na pokrywach nadogonowych. Kaczka jest brązowa z drobnym, ciemniejszym rysunkiem. Lusterko u obu płci jest identyczne: granatowoniebieskie, obrzeżone z obydwu stron biało-czarną lamówką. Kaczory noszą szatę godową od września do czerwca, latem, w szacie spoczynkowej, od kaczek różni je barwa dzioba (jest on zawsze jednolicie oliwkowozielonkawy z czarnym paznokciem u samca, a plamisty brązowopomarańczowy u samic). Masa ciała kaczki krzyżówki to przeciętnie 0,8–1,7 kg (samce są nieco większe), długość ciała to 50–63 cm, rozpiętość skrzydeł 80–95 cm.

Lęgi i pierzenie wiosenne

Pary kaczek krzyżówek dobierają się już jesienią i pozostają ze sobą przez zimę. Rozpoczynają lęgi najwcześniej nie tylko spośród wszystkich kaczek, ale ogółu wodnych ptaków. W Polsce podczas wczesnej wiosny ma to miejsce już w ostatniej dekadzie marca, nasilenie rozpoczynania lęgów obserwuje się w pierwszej połowie kwietnia. Samica codziennie znosi po 1 jaju, pełne zniesienie składa się z 8–14 jaj. W tym czasie kaczka traci cały puch z okolicy brzucha (powstaje całkowicie naga, dobrze ukrwiona tzw. plama lęgowa), co dopiero umożliwia jej oddawanie ciepła jajom. Ten szaroczarny puch pozostaje w gnieździe, samica przykrywa nim jaja, udając się na żerowanie. Okres wysiadywania (27–28 dni) jest dla samicy bardzo wyczerpujący.

Straty w lęgach u tego gatunku są bardzo duże, sięgające kilkudziesięciu procent, wiele par przystępuje więc do lęgów powtarzanych po utracie potomstwa – może to przeciągać się nawet do czerwca. Późną wiosną, gdy kaczki prowadzą już młode, samce gromadzą się w wybranych starannie miejscach, nieraz oddalonych nawet o kilkadziesiąt kilometrów od miejsc lęgowych, by tam w spokoju odbyć pierzenie. Miejsca takie muszą być atrakcyjne żerowiskowo, zabezpieczone przed dostępem naziemnych drapieżników oraz umożliwiające wysuszenie ciała. Podczas tego pierzenia kaczory wymieniają wszystkie pióra, przy czym lotki i sterówki wypadają im w ciągu dosłownie kilku dni i ptaki stają się na 2–3 tygodnie, do momentu wyrośnięcia nowej generacji piór, całkowicie nielotne. Po odbytym pierzeniu samce uzyskują tzw. szatę letnią, czyli spoczynkową.

W międzyczasie samice wodzą pisklęta, które stają się samodzielne w wieku 8–9 tygodni. Dopiero po odchowaniu piskląt, w lipcu lub nawet sierpniu, przystępują do pierzenia całkowitego samice. One także przez pewien czas są nielotne i także, podobnie jak kaczory, będą się już wkrótce pierzyły po raz drugi – z szaty spoczynkowej na szatę godową (która u samic wygląda identycznie jak szata letnia). Pierzenie jesienne polega na wymianie jedynie drobnych piór okrywowych, nie obejmuje lotek ani sterówek i ptaki pozostają oczywiście cały czas lotne.

Zawsze w gromadzie

Krzyżówka jest gatunkiem bardzo społecznym. Dotyczy to nie tylko stad migracyjnych czy zimowiskowych (liczących do kilkudziesięciu tysięcy osobników), ale też koncentracji pierzowiskowych. Ciekawe są więc obserwacje wielkich kluczy kaczek i ich funkcjonowania w stadach.

Zwykle w populacji występuje 15–25-procentowa przewaga samców, ze względu na większą śmiertelność samic związaną z opieką nad lęgiem. Śmiertelność roczna wynosi około 50–60 proc., a przeciętna długość życia około 1,5 roku (maksymalny stwierdzony w naturze wiek – 29 lat).

Niestety, kaczek powoli ubywa. Wynika to z niekorzystnych dla wielu ptaków zmian, jakie zachodzą obecnie w polskim krajobrazie: pogłębiania i „czyszczenia” z roślinności stawów rybnych, niszczenia śródpolnych „oczek wodnych” oraz niekontrolowanego wzrostu populacji lisa. Dlatego tak ważne są wszelkie działania, które ułatwiają kaczce krzyżówce życie, chociażby budowa budek i platform lęgowych czy zakładanie oraz pielęgnacja istniejących oczek wodnych.

Bartosz Głębocki
opracowano na podstawie podręcznika „Łowiectwo”

maj 2012